Het begrip “kunst” is ruim en kan een verschillende inhoud kennen, maar is vooral persoonlijk. De gustibus et coloribus non disputandum ofte over smaken en kleuren wordt namelijk niet gediscussieerd. Over financiën des te meer.
Liefhebbers omringen zich graag met kunstobjecten en verzamelen doorheen hun leven vaak een mooie collectie. Wanneer er geen regelingen worden getroffen zullen deze kunstvoorwerpen overgaan bij overlijden, en kan men te maken krijgen met een behoorlijk stuk successierechten.
De tarieven in Vlaanderen zijn progressief en stijgen tussen 3%, 9% en 27% in rechte lijn, tussen echtgenoten en tussen samenwonenden (art. 48 W.Succ.). De successietarieven voor andere personen nemen zelfs ware horrorproporties aan (tot 65% !). Gezien de waarde die kunstvoorwerpen of –collecties soms hebben, zou dit dus een behoorlijk dure aangelegenheid kunnen worden.
Dit is de eerste van enkele bijdragen waarin enkele aspecten inzake de overdracht van kunstvoorwerpen worden behandeld en die kunstbezitters wil aanzetten om na te denken over een regeling in verband met de verdere ‘levenswandel’ van de kunstverzameling.
Het werken via een schenking onder de levenden is een goede vertrekbasis aangezien de fiscale kostprijs in bepaalde omstandigheden tot nul kan worden herleid.
Het is genoegzaam bekend dat roerende goederen tot drie jaar voor het overlijden kosteloos kunnen worden geschonken, mn. via een handgift of via een notariële schenking voor een buitenlandse notaris. In beide gevallen is er immers geen verplichte registratie van de schenking, en bijgevolg is er ook geen heffing van schenkingsrechten (zie ook: “Hand- of bankgift door ouders: wat bij overlijden kort na de schenking ?” en “Beroep doen op een Nederlandse notaris voor uw schenking?”).
Niet alleen deze kosteloze vormen van schenken zijn populair, gezien de lage schenkingstarieven voor roerende goederen wordt vaak gekozen voor een schenking voor een Belgische notaris. Het gaat over 3% voor begiftigden in rechte lijn, echtgenoten en samenwonenden, en 7% voor alle anderen (art. 131, §2 en art. 132/1 W.Reg.). Voor de doorsnee verzamelaar is dit ongetwijfeld een effciënte oplossing die bovendien het voordeel biedt van gemoedsrust.
Weet dat men zich bij een kosteloze schenking kan verzekeren voor het risico van een eerder overlijden van de schenker en de betaling van de hieraan gekoppelde successierechten. Indien men geen verzekering heeft afgesloten en het halen van de termijn van drie jaar nipt (of onwaarschijnlijk) wordt, kan men toch nog overgaan tot het in extremis laten registreren van de schenking (aan 3% of 7%), wat nog altijd gunstiger is dan onderworpen te worden aan de progressieve successierechten.
Een steeds terugkerend verlangen van de verzamelaar is levenslang te kunnen blijven genieten van de kunstverzameling. Door zich het vruchtgebruik voor te behouden voldoet men aan deze wens. Bij een eenvoudige handgift is het echter nadelig dat er geen voorbehoud van vruchtgebruik kan opgenomen worden. Evenmin kunnen voorwaarden aan de schenking gekoppeld worden die indruisen tegen de noodzakelijke vereiste van traditio (= onmiddellijke overdracht). Vandaar dat het best kan geopteerd worden voor een notariële schenking.
Uiteraard is het aangewezen om de schenking verder te modaliseren. Het opnemen van een beding van terugkeer bij vooroverlijden is daarbij vaak het minimum. Een schenking onder opschortende voorwaarde of opschortende termijn kan in bepaalde omstandigheden bijdragen tot een optimalisering van de wensen van de schenker. Indien we te maken hebben met een kunstverzameling die regelmatig verandert, een zgn. dynamische verzameling, dan kan men het voorbehoud van vruchtgebruik combineren met een (onherroepelijke) lastgeving of bewind over de geschonken verzameling.
Interessanter wordt het wanneer de kunstcollectie kan worden beschouwd als een feitelijke algemeenheid, dit wil zeggen dat het geheel meer waarde heeft dan de samenstellende delen afzonderlijk. In absolute tegenstelling tot wat geldt voor een ‘gewone’ schenking (namelijk: donner er retenir ne vaut), is bij schenking van een feitelijke algemeenheid, de beschikking over de aparte delen mogelijk, zonder bijzondere bijkomende contractuele afspraken te moeten maken. Ook zaakvervanging is toegestaan, m.a.w. het kopen en verkopen van één of meer van de samenstellende delen. Het is immers aanvaard dat de feitelijke algemeenheid als basis een wisselende inhoud heeft.
